در مقابل تمام فلسفه‌هاى پيشين مطرح گرديد . در اين روش فلسفي تمام مزاياى فلسفه‌هاى كهن موجود است وبا نو آوريهاى خاصّ خود بر تمام آنها برترى دارد . حكمت متعاليه پس از طرح آن توسط شيخ الرئيس مورد بحثها وگفتگوهاى مفصّلى قرار گرفت وحكماء وعرفاء اسلامى در صدد بناى آن بر آمدند ، عدّه‌اى از ايشان بيشتر تحت تأثير مباني عرفانى قرار گرفتند ومسائل فلسفي را از ديدگاهى عارفانه تشريح نمودند ، كه از اين گروه مىتوان از سيد حيدر آملي وصائن الدين علي بن محمد تركه نام برد . در هر حال به مرور ايّام در قرن يازدهم با ظهور أمير محمد باقر استرآبادي - مشهور به مير داماد - فلسفه تحولى نوين يافت وأساس حكمت متعاليه پايه ريزى شد . در اثر تلاش أو ، شاگردان اين دوران دست به نگارش رسائلي متعدّد پيرامون حكمت متعاليه زدند ، كه سر آمد ايشان ملّا صدرا ، ملا شمساى گيلانى - نگارندهء « الحكمة المتعالية » « 2 » - ومير سيّد احمد علوي « 3 » بودند . در بين اين گروه تنها كسى كه موفق به دستيابى به مباني أصيل وراسخ حكمت متعاليه شد ، ملّا صدرا بود « 4 » ، كه

--> ( 2 ) - كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، ش 8684 . ( 3 ) - أو خاله زادهء مير داماد بوده وبر آثار مهم مير داماد همچون « قبسات » و « تقويم الايمان » شرح نگاشته است وپس از فوت مير داماد كرسي درس أستاذ به ايشان واگذار شد . از آثار أو مىتوان از : « عروة الوثقى » در شرح « شفا » ، « كحل الابصار » در شرح « إشارات » و « شرح قبسات » نام برد . ( 4 ) - واين ناگفته نماند كه خود صدر المتألهين - قدس سرّه - وصول به اين درجه را در پرتو استفاده از مشكات ولايت وبهره‌ورى از سرّ ولوى مىداند ، چنانكه خود أو در افاضهء بارقهء قاعده شريفهء « اتحاد عاقل ومعقول » گويد : « كنت حين تسويدى هذا المقام ب « كهك » من قرى قم ، فجئت إلى قم زائرا لبنت موسى بن جعفر - عليه السلام - مستمدا منها ؛ وكان يوم جمعة ، فانكشف لي هذا الأمر بعون اللّه تعالى » . ر . ك : محدث قمى ؛ « سفينة البحار » ، ج 1 / 17 ، في الهامش . ودر جايى ديگر به ساحت اين لطيفه اشاره فرموده : « تاريخ هذه الإفاضة يوم الجمعة سابع - - جمادى الأولى لعام سبع وثلاثين بعد الألف من الهجرة النبويّة ، وقد مضى من عمر المصنّف ثمان وخمسون سنة قمرية » . ر . ك : آية الله حسن زاده آملي ، اتحاد عاقل به معقول ، ص 107 .